نگاهی آسیب‌شناسانه به تأثیرات آن بر مادران شاغل، کودکان و بنیان خانواده

اختصاصی باران شمال / لیلا ناطقی ،کارشناس تربیتی و روانشاس آسیب

همزمان با شروع سال تحصیلی و آغاز ماه مهر، با لغو تعطیلی پنج‌شنبه‌ها در بسیاری از ادارات، نگرانی‌هایی از سوی خانواده‌ها، به‌ویژه مادران شاغل، مطرح شده است. این تصمیم در ظاهر به‌منظور افزایش بهره‌وری کاری اتخاذ شده اما بررسی‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که پیامدهای این سیاست ممکن است نه تنها به فرسودگی نیروی انسانی، بلکه به تضعیف بنیان خانواده و آسیب‌پذیری کودکان منجر شود؛ به‌ویژه در آغاز سال تحصیلی که نیاز به حضور والدین در کنار فرزندان پررنگ‌تر می‌شود.
ابعاد و پیامدهای حذف تعطیلی پنج‌شنبه‌ها افزایش بار مسئولیت بر دوش مادران شاغل، مادرانی که پیش از این پنج‌شنبه‌ها فرصتی برای رسیدگی به کارهای منزل، برنامه‌ریزی برای هفته آینده و همراهی با فرزندان داشتند، اکنون با فشرده‌تر شدن برنامه کاری و خانوادگی، دچار فشار روانی و جسمانی دوچندانی شده‌اند.
این فشارها در بلندمدت می‌تواند به فرسودگی شغلی (Burnout)، اختلالات اضطرابی و کاهش کارآمدی در هر دو نقش مادری و شغلی منجر شود. تنهایی و بی‌نظارتی فرزندان در منزل با شروع سال تحصیلی و اشتغال کامل مادران در روزهای پنج‌شنبه، بسیاری از کودکان ساعات طولانی‌تری را بدون حضور والدین در خانه می‌گذرانند.
این خلأ، به‌ویژه برای کودکان در سنین دبستان و پیش‌دبستانی، می‌تواند منجر به احساس ناامنی عاطفی، اضطراب، و وابستگی بیش از حد به وسایل ارتباط جمعی و فضای مجازی شود. تنهایی‌های طولانی بدون نظارت، بستر بروز آسیب‌هایی چون پرخاشگری، گوشه‌گیری یا حتی وابستگی اینترنتی را فراهم می‌کند. کاهش کیفیت روابط خانوادگی و تربیت فرزندان نبود فرصت کافی برای تعامل کیفی میان مادر و فرزند، می‌تواند به تضعیف پیوندهای عاطفی، کاهش مشارکت مادر در فرآیند تربیتی و افت تحصیلی فرزندان منجر شود.
مادران به‌جای ارتباط عاطفی سازنده، اغلب مجبورند زمان اندک در خانه را صرف کارهای باقی‌مانده از هفته کنندو بدون داشتن استراحت کافی فقط به امور مربوط به فرزندان و خانواده بپردازندو مجدد با جسم وروانی خسته یک وارد یک هفته کاری شوند.
نتیجه آن، تنش بیشتر، احساس گناه، خستگی و اختلال در روابط خانوادگی است. افزایش ریسک آسیب‌های اجتماعی پنهان حضور ناکافی والدین در منزل، به‌خصوص در روزهایی که مدارس فعالیت آموزشی ندارند، می‌تواند کودکان را در معرض خطرات پنهان اجتماعی و رفتاری قرار دهد.
از جمله این آسیب‌ها می‌توان به دسترسی بدون کنترل به محتوای نامناسب، تأثیرپذیری از همسالان نامطلوب، و شکل‌گیری رفتارهای پُرخطر در غیاب هدایت والدین اشاره کرد. بررسی‌های علمی و شواهد تجربی مطالعات متعدد بین‌المللی حاکی از آن است که اشتغال تمام‌وقت مادران با افزایش احتمال چاقی، اختلالات تغذیه‌ای، افت تحصیلی، کاهش رشد زبانی و اجتماعی کودکان همراه است.
همچنین پژوهش‌ها نشان داده‌اند که خانواده‌هایی که زمان بیشتری را در کنار هم می‌گذرانند، از سلامت روانی، رضایت زناشویی و بهره‌وری شغلی بالاتری برخوردارند. در کشورهایی مانند هلند، سوئد و آلمان، نظام کاری خانواده‌محور با تسهیلاتی چون “هفته کاری چهار روزه”، ساعات انعطاف‌پذیر و حق انتخاب دورکاری برای والدین دارای فرزند، رواج دارد. این سیاست‌ها همزمان با حفظ بهره‌وری سازمانی، از خانواده‌ها و فرزندان نیز حمایت می‌کند.
پیشنهادهای اجرایی برای کاهش آسیب‌ها با توجه به ابعاد فوق، پیشنهادهای زیر جهت بازنگری سیاست‌ها و کاهش آسیب‌های وارده ارائه می‌گردد: بازگرداندن تعطیلی پنج‌شنبه‌ها حداقل برای مادران  وهمسران شاغل دارای فرزند در ادارات دولتی.
ایجاد نظام ساعت کاری انعطاف‌پذیر برای والدین، به‌ویژه در ایام آغاز سال تحصیلی یا امتحانات. توسعه مراکز مراقبت و فعالیت‌های مکمل برای دانش‌آموزان در روزهای پنج‌شنبه، با حضور مربیان تربیتی و روان‌شناسان. ارائه خدمات مشاوره روان‌شناسی رایگان یا با تخفیف به مادران شاغل برای ارتقاء تاب‌آوری روانی و حفظ تعادل کار و زندگی. برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای مدیران و کارفرمایان درباره اثرات روانی اجتماعی این تصمیمات بر کارکنان و خانواده‌ها.

هر تصمیمی در عرصه سیاست‌گذاری عمومی، باید مبتنی بر شواهد علمی و متناسب با شرایط فرهنگی، اجتماعی و خانوادگی جامعه باشد. در کشوری که خانواده محور اصلی تربیت و پویایی جامعه است، بی‌توجهی به نقش کلیدی مادران شاغل در سلامت روان فرزندان و خانواده  می‌تواند تبعاتی جبران‌ناپذیر بر نسل فردا داشته باشد. بازنگری در تصمیم حذف تعطیلی پنج‌شنبه‌ها، نه‌تنها گامی در راستای عدالت اجتماعی است، بلکه تلاشی برای حفظ بنیان خانواده، ارتقاء سلامت روانی جامعه و پرورش نسل توانمند آینده خواهد بود.