سکولاریسم یا محرومیت از حق تحصیل؟

اختصاصی باران شمال/ به قلم سیده سماء حسینی

در جمهوری آذربایجان، شماری از دختران محجبه به دلیل پوشش خود از ورود به مدرسه بازمانده‌اند؛ اتفاقی که پرسشی جدی پیش روی افکار عمومی قرار می‌دهد: چگونه می‌توان از حق آموزش سخن گفت، اما دانش‌آموزی را به دلیل پوششی که انتخاب کرده است، از نشستن پشت نیمکت مدرسه محروم کرد؟

زنگ مدرسه برای همه دانش‌آموزان باید یک معنا داشته باشد؛ فرصتی برای یاد گرفتن، رشد کردن و ساختن آینده. اما برای برخی دختران در جمهوری آذربایجان، ماجرا از جایی متفاوت آغاز شده است؛ از پشت درهایی که به رویشان باز نمی‌شود، نه به دلیل ضعف درسی یا تخلف آموزشی، بلکه به دلیل روسری‌ای که بر سر دارند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده اصلاح مقررات پوشش مدارس دولتی در جمهوری آذربایجان، زمینه جلوگیری از ورود شماری از دانش‌آموزان و معلمان محجبه به مراکز آموزشی را فراهم کرده است. اگرچه در متن مقررات جدید، نام حجاب به‌صراحت ذکر نشده، برخی مدارس با تفسیر ضوابط مربوط به سکولاریسم، از ورود دختران محجبه جلوگیری کرده‌اند. این اتفاق اعتراض خانواده‌ها و دانش‌آموزان را به دنبال داشته است.

اما مسئله فقط یک روسری نیست؛ مسئله، حقی است که نباید به انتخاب پوشش گره بخورد.

دولت‌ها برای اداره مدارس حق دارند مقررات آموزشی و پوششی مشخصی وضع کنند. نظم آموزشی و بی‌طرفی نهادهای عمومی نیز می‌تواند موضوع سیاست‌گذاری باشد؛ اما هیچ‌یک از این اصول نباید به ابزاری برای محروم کردن دانش‌آموزان از آموزش تبدیل شود.

سکولاریسم، اگر به معنای جدایی نهادهای دینی از ساختار حکومت باشد، لزوماً به معنای حذف نشانه‌های مذهبی از زندگی شهروندان نیست. میان بی‌طرفی یک نهاد عمومی و وادار کردن دانش‌آموز به کنار گذاشتن نشانه باور شخصی‌اش تفاوت وجود دارد؛ تفاوتی که نادیده گرفتن آن، آزادی را به اطاعت از یک الگوی واحد تبدیل می‌کند.

نمی‌توان از یک سو بر ضرورت آموزش برابر تأکید کرد و از سوی دیگر، برای ورود به کلاس درس، شرط کنار گذاشتن پوششی را تعیین کرد که دانش‌آموز به دلیل باور یا انتخاب خود برگزیده است. چنین رویکردی، به‌جای حل اختلاف، هزینه آن را بر دوش کودک می‌گذارد؛ کسی که بیش از هر چیز به امنیت، آموزش و فرصت رشد نیاز دارد.

بهای یک تصمیم را چه کسی می‌پردازد؟

تصمیم‌گیران مقررات آموزشی، پشت میزهای اداری می‌نشینند؛ اما پیامد اجرای آن مقررات ممکن است در زندگی روزمره یک دختر نوجوان ظاهر شود. دختری که باید به جای فکر کردن به امتحان و آینده‌اش، میان حضور در مدرسه و حفظ پوشش مورد اعتقادش یکی را انتخاب کند.

گزارش‌ها از اعتراض خانواده‌ها به این وضعیت حکایت دارد. در برخی موارد، دانش‌آموزان به جای حضور در کلاس، بیرون از مدرسه با کتاب‌هایشان مانده‌اند؛ تصویری که به‌خوبی نشان می‌دهد چگونه یک اختلاف بر سر پوشش می‌تواند به مانعی واقعی در مسیر آموزش تبدیل شود.

آموزش، امتیازی نیست که بتوان آن را برای وادار کردن دانش‌آموز به پذیرش یک سلیقه یا تفسیر خاص از زندگی، از او دریغ کرد. مدرسه باید جایی باشد که کودک در آن دانش می‌آموزد، نه اینکه برای برخورداری از حق آموزش، ناچار به انکار بخشی از هویت و باور خود شود.

وقتی قانون باید از حق انسان محافظت کند

جمهوری آذربایجان در قانون اساسی خود، هم بر سکولار بودن دولت تأکید کرده و هم آزادی وجدان و مذهب را به رسمیت شناخته است. همین هم‌زمانی، ضرورت ایجاد توازن میان مقررات مدارس و حقوق فردی شهروندان را برجسته می‌کند.

در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است که آیا اجرای مقررات پوشش باید به محرومیت از تحصیل منجر شود؟ آیا نمی‌توان بدون بستن درهای مدرسه، ضوابط آموزشی را اجرا کرد و هم‌زمان به آزادی وجدان و باورهای فردی احترام گذاشت؟

مدرسه را به میدان تقابل با باورها تبدیل نکنید

محروم کردن دختران از تحصیل به دلیل حجاب، اقدامی ناعادلانه است و باید محکوم شود. هیچ سیاست آموزشی نمی‌تواند صرفاً با استناد به نظم یا سکولاریسم، پیامدهای تبعیض‌آمیز خود را توجیه کند؛ به‌ویژه هنگامی که نتیجه آن، دور ماندن کودکان از کلاس درس است.

دفاع از حق این دختران، به معنای تحمیل حجاب به دیگران نیست؛ همان‌طور که دفاع از آزادی انتخاب پوشش نیز نباید به اجبار افراد برای کنار گذاشتن آن تبدیل شود. اصل اساسی، احترام به حقوق دانش‌آموزان و جلوگیری از محرومیت آنان به دلیل باور و پوشش است.

مقام‌های جمهوری آذربایجان باید در اجرای مقررات تجدیدنظر کنند، امکان حضور بی‌دغدغه دختران محجبه در مدارس را فراهم آورند و اطمینان دهند که اختلاف بر سر پوشش، آینده تحصیلی هیچ کودکی را تهدید نمی‌کند.

در نهایت، اعتبار یک نظام آموزشی را فقط با تعداد مدارس، کتاب‌های درسی یا نتایج امتحانات نمی‌سنجند؛ بلکه باید دید در برابر تفاوت‌های فردی و باورهای شهروندان چگونه رفتار می‌کند.

دختری که با کتاب‌هایش پشت در مدرسه می‌ماند، نباید بهای اختلاف میان سیاست‌گذاران و باورهای جامعه را بپردازد. حق آموزش، نباید پشت درِ مدرسه و به دلیل حجاب متوقف شود.